آبان روز از آبان ماه برابر با دهم آبان ماه در گاهشماری ایرانی
.... اینک آبها را میستانیم ،
آبهای فرو چکیده و گرد آمده و روان شده و خوب کنش اهورانی را ....
(یسنا – هات 38- بند 3)
« جشن آبانگان» جشنی است در گرامیداشت ستاره روان (سیاره) درخشان «انهیته/ آناهید (زهره)» و ورد پهناور و خروشان «اردوی / (آمو دریا )» ، و بعدها ایزد بانوی بزرگ «آب» ها در ایران « اردوی سوره اناهیتا» Anahita Ardavi - SURE ایزد بانویی ایرانی بسیار بر جسته ای است که نقش مهمی در آئینهای ایرانی دارد و پیشینه ستایش و بزرگداشت این ایزد بانو در فرهنگ ایرانی به دوره های پیش از زرتشتی در تاریخ ایران می رسد .
بخش بزرگی در کتاب اوستا به نام «آبان تشت» (پشت پنجم ) که یکی از باستانی ترین پشتها می باشد به این غایزد بانو اختصاص دارد ، در این یشت ، او زنی است جوان، خوش اندام ، بلند بالا ، زیبا چهره ، با بازوان سپید و اندامی برازنده ، کمربند تنگ بر میان بسته ، به جواهر آراسته ، با طوقی زریّن بر گردن ، گوشواری چهارگوش در گوش ، تاجی با سد ستاره هشت گوش بر سر ، کفشهائی درخشان درپا ، با بالاگوشی زریّن و پر چینی از پوست سگ آبی ، آناهید گردونه ای دارد با چهار اسب سفید ، اسبهای گردونه او ابر ، باران ، برف و تگرگ هستند .
او در بلندترین طبقه آسمان جای گزیده است و بر کرانه هر دریاچه ای ، خانه ای آراسته ، با سد پنجره درخشان و هزار ستون خوش تراش دارد . ا. از فراز ابرهای آسمان ، به فرمان اهورامزدا ، باران و برف و تگرگ را فرو می باراند . معابد آناهیتا معمولاً در کنار رودها بر پا میشده و زیارتگاه هائی که امروزه با اسامی دختر و بی بی مشهور هستند و معمولاً در کنار آنها آبی جاری است ، میتوانند بقایای معابد آناهیتا باشند . برخی حتی سفره های نذری با نام بی بی (همچون بی بی سه شنبه) را بازمانده آئینهای مربوط به اناهیتا میدانند.
آناهیتا همتای ایرانی «آفرودیت» الهه عشق و زیبائی در یونان و «ایشتر» الهه بابلی ، بشمار میرود .
واژه «آب» که جمع آن «آبان» است در اوستا و پهلوی «آپ» و در سانسکریت «آپه» Apa و در فارسی هخامنشی «آپی» میباشد .
این آخشیج (عنصر) همانند آخشیجهای اصلی دیگر چون آتش و خاک و هوا در آئینهای ایرانیان باستان مقدس و آلودن آن گناهی بس بزرگ است . برای هر یک از چهار آخشیج امشتسپندی (فرشته) ویژه نامگذاری شده است . به گواهی اوستا و نامه های دینی پهلوی ، ایرانیان آخشیجهای چهارگانه را که پایه نخستین زندگی است ، میستودند .
در جشن آبانگان ، پارسیان به ویژه زنان در کنار دریا یا رودخانه ها ، فرشته آب را نیایش میکنند . ایرانیان کهن آب را پاک (مقدس ) میشمردند و هیچگاه آن را آلوده نمیکردند و آبی را که او اوصاف سه گانه اش (رنگ – بو- مزه ) دگرگون میشد برای آشامیدن و شستشو به کار نمیبردند .
«هرودوت » می آورد :
....ایرانیان در میان آب ادرار نمیکنند ، آب دهان و بینی در آن نمی اندازند و در آن دست و روی نمیشویند...
«استرابون» جغرافیدان یونانی نیز می آورد
...ایرانیان در آب روان ، خود را شستشو نمی دهند و در ان لاشه ، مردار و انچه که ناپاک است نمی اندازند ...
در بر گردان فارسی آثار الباقیه ابوریحان میخوانیم :
... آبان روز دهم آبان ماه است و آن را عید میدانند که به جهت همراه بودن دو نام ، آبانگان میگویند . در این روز زو Zoo پسر طهماسب از سلسله پیشدادیان به شاهی رسید ، مردم را به کندن قناتها و نهرها و بازسازی آنها فرمان داد ، در این روز به کشورهای هفت گانه خبر رسید که فریدون ، بیوراسب (ضحاک- آژی دهاک) را اسیر کرده ، خود به پادشاهی رسیده و به مردم دستور داده است که خانه و زندگی خود را دارا شوند...
در روایت دیگری آمده است که پس از هشت سال خشکسالی در ماه آبان آغاز به باریدن کرد و از آن زمان جشن آبانگان پدید آمد . ما زرتشتیان نیز در این روز همانند سایر جشنها به آدریان (آتشکده ها ) میرویم و پس از آن برای گرامیداشت مقام فرشته آبها ، به کنار جوی ها و نهرها و قناتها رفته و با خواندن اوستای آبزور (بخشی از اوستا که به آب و آبان تعلق دارد ) که توسط موبد خوانده میشود ، اهورامزدا را ستایش کرده و درخواست فراوانی آب و نگهداری آن را کرده و پس از آن به شادی میپردازیم .
جالب اینجاست که میگویند اگر در این روز باران ببارد ، آبانگان به مردان تعلق گرفته و مردان تن و جان خویش را به آب میسپارند و اگر بارانی نبارد آ آبانگان زنان است و زنان آبتنی میکنند .
